مشاهده این محتوا فقط برای کاربرانی ممکن است که اشتراک پریمیوم دارند. برای دسترسی، اشتراک پریمیوم تهیه کنید.
مقدمه:
وقتی در یک مهمانی راجع به رئیس جمهور حرف میزنیم، معمولاً مجموعهای از کارهای کوچک و بزرگ را نام میبریم که انتظار داریم توسط او انجام شود. مثلاً میگوییم: «باید نرخ ارز را پایین نگه دارد»، «باید قیمت بنزین ثابت بماند»، «باید طوری مدیریت کند که قطعی برق نباشد».
اما اگر خودمان در این سمت قرار بگیریم، آن وقت میبینیم که ملاحظات و محدودیتهایی وجود دارد و کاملاً حرفهایمان عوض میشود. آن وقت شاید بگوییم: «نرخ ارز را که نمیتوانیم بدون حساب و کتاب پایین بیاوریم»، «ثابت نگه داشتن قیمت بنزین باعث از بین رفتن منابع کشور میشود» و «یک شبه نمیتوانیم نیروگاه بسازیم». در این حالت باید به دنبال راهکارها و ابزارهایی باشیم که واقعاً کار کنند و به نتیجه برسند.
خیلی اوقات هم اصلاً کاری به این نداریم که رئیس جمهور باید چه کار کند، یا در شرایط واقعی چه ملاحظاتی وجود دارد، بلکه صرفاً اقداماتش را میبینیم و توصیف میکنیم. مثل این که: «نرخ ارز را در حد متعارف نگاه داشت»، «طوری مدیریت کرد که قطعی برق به حداقل رسید» و «قیمت بنزین را زیاد کرد، اما افزایش آن قابل تحمل بود».
به این سه رویکرد در اصطلاح رویکردهای هنجاری، تجویزی و توصیفی میگویند. این رویکردها در حوزههای مختلف کاربرد دارند؛ مثلاً در علم اقتصاد، بعضی کتابها رویکرد هنجاری دارند و توضیح میدهند در حالت ایدهآل چگونه باید تصمیمهای اقتصادی گرفت. یا در روانشناسی بعضی کتابها رویکرد توصیفی دارند و توضیح میدهند که در واقعیت، ذهن انسانها چگونه کار میکند.
در مورد تصمیمگیری نیز این رویکردها وجود دارد. یعنی رویکرد بعضیها هنجاری است و توضیح میدهند که یک تصمیم در حالت ایدهآل باید چگونه باشد. بعضی تجویزی فکر میکنند و توضیح میدهند در عمل چگونه باید تصمیم گرفت. برخی هم تصمیمهای دیگران را میبینند و عملکرد آنها را توصیف میکنند.
اما آگاهی از این موضوع چه فایدهای دارد؟ حدأقل فایدهاش این است که میفهمیم فلان نظریه یا فلان ابزار چه رویکردی دارد و چقدر در عمل قابل اجراست. ضمن این که به تدریج یاد میگیریم که همه این رویکردها مفیدند و نمیتوانیم فقط به یکی از آنها تکیه کنیم. ما نیاز داریم با روش تصمیمگیری خودمان و دیگران آشنا باشیم، شکل ایدهآل تصمیمگیری را بدانیم و تلاش کنیم در عمل به آن نزدیک شویم.
- الف) رویکرد هنجاری
- ب) رویکرد توصیفی
- پ) رویکرد تجویزی
الف) رویکرد هنجاری
رویکرد هنجاری (Normative) جای مشاهده به رفتار واقعی افراد، یک مدل ایدهآل از تصمیمگیری را ترسیم میکند. این رویکرد مشخص میکند که یک تصمیمگیرنده «عقلانی» برای رسیدن به بهترین نتیجه «باید» چه مسیری را طی کند.
این نگاه، بیش از هر جا در ریاضیات انعکاس یافته است. در ریاضیات به ندرت میتوان قبول کرد که مساله، بیش از یک جواب درست داشته باشد. حتی در فلسفه نیز، خیلیها از این رویکرد پیروی میکنند و به دنبال یک پاسخ واحد و دقیق برای سوالات خود هستند.
اما در حوزه تصمیمگیری چه نگاهی داریم و آیا رویکرد هنجاری پذیرفته است؟ پاسخ را در مقدمه گفتیم؛ همه رویکردها مفیدند. چه بسا بعضی تصمیمها فقط یک جواب ایدهآل دارند و در عمل هم محدودیتی برای اجرای آن پاسخ ایدهآل وجود ندارد. پس بدیهی است که در این حالت، رویکرد هنجاری را دنبال میکنیم.
اما حتی اگر چندین پاسخ وجود داشته باشد، یا به هر علت نتوان راهکار ایدهآل را در عمل پیاده کرد، باز هم رویکرد هنجاری مفید است تا حدأقل چشماندازی از وضعیت ایدهآل داشته باشیم.
از میان شاخههای مختلفی که به تصمیمگیری ربط دارند، نظریات مطرح شده در علم اقتصاد، کاربرد زیادی برایمان دارند و در بسیاری از منابع تصمیمگیری به آنها شده است. پس در این جا مناسب است تعدادی از این نظریات که بر اساس رویکرد هنجاری هستند را بررسی کنیم.
شما درس 3 از مجموعه حوزه تصمیمگیری را مطالعه کردهاید. درسهای این مجموعه به ترتیب عبارتند از: